dieren

Dierenbeschermers houden zich al ruim 150 jaar actief bezig met de rechten van het dier.
Aan het einde van de negentiende eeuw liepen ze onder meer te hoop tegen het dragen van veren van paradijsvogels, het uithalen van vogelnestjes door de jeugd en het ondraaglijke leed van karrenhonden.
Sommigen vonden dat de dierenbeschermers te ver gingen en tekenden spotprenten waarin koeien in koetsen zaten, voortgetrokken door mensen. De dierenbeschermers boekten soms een klein succesje.

De Trekhondenwet van 1910 schreef eigenaren van trekhonden nauwkeurig voor hoe ze hun dieren moesten behandelen.
Er kwamen instructies voor hondenkareigenaren. Honden die tijdens het trekken onder de kar liepen in plaats van er voor, moesten voldoende ruimte hebben om te liggen en te staan. Tijdens regenbuien mochten de trekhonden niet nat worden.
De kar diende voldoende beschutting te bieden tegen de nattigheid. Of de eigenaar nat mocht worden, staat niet in de instructie vermeld. Eveneens laat de instructie ons in het ongewisse over het eventueel samen schuilen onder de kar.
Een onzekere juridische situatie voor de eigenaar. De hondenkar verdween dan ook uit het straatbeeld.

Deze prent werd gemaakt ergens op de Noordendijk, omstreeks 1910.
En wie straattaferelen van vlak na de eeuwwisseling bekijkt ziet altijd wel ergens een hondekar.
Blijkbaar was dit vervoermiddel voor de gewone man erg geliefd.
Maar hoe zat het precies met die honden en tot hoe lang werden ze als trekdier gebruikt?

Honden zijn eeuwenlang gebruikt als trekdier.
Paarden waren voor de kleine middenstander veel te duur.
Een hond was klein, at niet zo veel en een eenvoudig hok was als slaapplaats voldoende.
Regels om de beesten een leefbaar bestaan te garanderen waren er niet; tot 1910 waren ze in feite vogelvrij.
Maar op 14 juli 1910 werd een eerste, nationale, wet van kracht, houdende bepalingen ter bescherming van trekhonden.
Eerlijk gezegd was niet het leed van de hond de hoofdzaak, maar het ongemak van de berijder.
Er werd al langer gesproken om de hond als trekkracht geheel te verbieden, en in sommige steden was dat al het geval.
Er was dus de merkwaardige situatie ontstaan dat een trekhond in de ene gemeente niet was toegestaan en in de andere wel.
Een trekhondenbezitter kon soms niet van de ene naar de andere stad rijden, omdat in een tussenliggende gemeente trekhonden verboden waren.
Een landelijk verbod zat er nog niet in: de trekhond kon in dichtbebouwde gebieden niet worden gemist; ook niet uit het oogpunt van veiligheid, want als iedereen paarden zou gebruiken, zou er binnen de kortste keren een chaos in een stad ontstaan. Er kwam dus een uniforme, landelijke regeling, waarbij trekhonden alleen verboden werden als de verkeersveiligheid in gevaar werd gebracht.
En dat zal anno 1910 wel meegevallen zijn.

Er kwamen redelijk strenge eisen. Er moest een vergunning aangevraagd worden.
En de karretjes kregen, net als de huidige auto's, een soort kentekenbewijs.
Aan de voerman werden ook eisen gesteld. De minimum leeftijd om een hondekar te besturen was 14 jaar en als iemand binnen een jaar twee maal werd veroordeeld wegens overtreding van de wet dan verloor hij zijn vergunning.
En dat met een proeftijd van twee jaar. Niet alle honden waren wettelijk geschikt om een kar trekken.
Ze mochten niet zo groot zijn dat niet onder de kar konden staan en er mochten hooguit drie voor de kar of hooguit twee eronder. Kreupele en schurftige dieren werden uitgesloten, evenals gewonde, zichtbaar drachtige of zogende en nog niet volwassen dieren. Kleine honden hoefden ook niet onder de kar. De minimale schouderhoogte was 60 cm.
Verder moest het beest een borstriem dragen van zacht leer, de kar moest bij stilstand rusten op twee steunen om de te voorkomen dat het dier de hele dag met de kar op zijn rug moest staan.
Een drinkbak was verplicht.
Op de kar moest de naam van de houder, van de gemeente en het nummer van de kar goed leesbaar staan.
Er mochten niet meer dan twee personen op de kar en die mocht niet zo zwaar beladen zijn dat een bovenmatige inspanning werd vereist. Er was zelfs een snelheidslimiet; niet sneller dan een paard in draf.

De hondenmarkt

Wat de hondenmarkt betreft, daar heerschte altijd een levendiger discussie tusschen handelaars en kandidaat-koopers dan op andere afdeelingen van de markt. Je hoorde er de meest krachtige betoogen, om te bewijzen, dat een hond van een jaar of negen nog geen twee jaar oud was, en ze gaven je er altijd duizend maal liever je geld terug,
dan dat ze je, wat het doopceel van een hond aangaat, ook maar in 't minst zouden misleiden.
Je had er anders heel wat voorgoed bedorven exemplaren onder - onder die gewezen waakhonden, trekhonden en door mishandeling valsch gemaakte dieren.
"Meneer, ik weet, hoe die bestaat!" was een steevaste hondenkoopmansuitdrukking, als je het soms waagde twijfel te opperen aan de goede kwaliteiten van een aangeprezen hond.

Het volgende overkwam eens een kennis van me, die nogal veel markthonden kocht.
Hij had met een hondenkoopman geconditionneerd, dat hij een hond, die hem wel aanstond, maar aan welks "karakter" hij twijfelde, een paar dagen op zicht zou houden.
Thuisgekomen had hij den nieuwen huisgenoot zoo lang aan een tafelpoot vastgelegd.
Het scheen echter wel, of het dier dol geworden was, want, nauwelijks had m'n kennis die onschuldige handeling verricht, of het viervoetige monster liet een oorverdoovend geblaf hooren en nam alle allures aan van een tijger.
In een mum van tijd was het beest losgebroken, doch de tegenwoordigheid van geest en de vlugheid van z'n nieuwen proef-eigenaar stelden dezen in staat, nog juist bijtijds de kamerdeur achter zich dicht te slaan en aldus aan een wissen ondergang te ontkomen.

De man, die vurig verlangde z'n kamer weer te betreden, om te zien, wat er van z'n gordijnen, z'n tafelkleed en z'n buffetlooper terecht was gekomen, meende in de gegeven omstandigheden niet beter te kunnen doen, dan den hondenkoopman er bij te halen, die toch in alle geval van dien hond wist "hoe die bestond". Maar nauwelijks had de, anders voor geen kleintje vervaarde, koopman voorzichtig den neus om een hoekje van de deur gestoken, of hij deinsde ontzet achteruit: zoo'n duivel van een beest had hij van z'n leven nog niet gezien!
Hoe ze dien hond tenslotte dood of levend eruit gekregen hebben, heb ik nooit mogen vernemen.

De hondenmarkt werd - wat niet-ingewijden misschien niet zullen vermoed hebben - bezocht door menschen, die van verre gekomen waren: boeren uit Brabant bijvoorbeeld, en zelfs kwam er iemand een tijd lang met een autootje uit Antwerpen, met een collectie kleine hondjes.
De voornamere handel werd echter voor een belangrijk deel, in plaats van op de markt, in nabijgelegen cafés gedreven, waar de meer handelbare vlervoeters soms aan biljartpooten lagen vastgebonden.
Het was niet onaardig, daar het typisch "vaktaaltje" aan te hooren, dat tusschen kooper en verkooper gebruikt werd.
Iemand, die een "spotkoopje" gehaald had, kreeg van de wederpartij, die den hond, "om zoo te zeggen, cadeau had gegeven", te hooren:
,'t Is dat ik om cente verlegen zit en 'm beslist van de hand mot doen, maar as jij 't nog effies kan uitzinge, nou dan krijg je de volle mep!" (den vollen prijs ervoor, als je hem weer verkoopt).

Nederland zou Nederland niet zijn als er geen verenigingen werden opgericht die zich met de trekhond bemoeiden.
De Bond tot Bescherming van den Trekhond bijvoorbeeld gaf advies welke honderassen geschikt waren.
Voor stapvoets werk waren de volgende honden geschikt: Mastiff, Rothweiler, St-Bernard, New Foundlander, Chiens de Brie
en de Russische Herdershond. Voor snelvervoer de Duitse Doggen, Duitse staande honden en Dobermann Pinchers.
Maar in principe was volgens de bond elke hond geschikt voor het zware werk, mits ze van middelbare grootte, goed gebouwd, d.i. met rechten, sterken rug, breede borst, een flink stel pooten en harde voetzolen.
Doel van de bond was een hond tegen misbruik beschermen, hem te beveiligen tegen eene verkeerde, ondoelmatige, ondeskundige, harde, ruwe en soms wreede behandeling , maar de trekhond moest volgens de bond wel blijven. Lijnrecht tegenover de bond stonden de Nederlandse Vereeniging tot Bescherming van Dieren, de Federatie van Vereenigingen inzake het gebruik van den hond als trekdier in Nederland, de Anti-Trekhondenbond
en de Vereeniging tegen Trekhondenmisbruik, om nog maar te zwijgen van allerlei andere, plaatselijke clubjes die het voor de honden opnamen. De trekhond moest niet beschermd worden, maar volledig verboden.

Om zo'n hondenkar te mogen rijden moest men aan een aantal wettelijke verplichtingen voldoen.
Men had onder meer een vergunning nodig ingevolge de �Trekhondenwet van 1910� afgegeven door de gemeente.
Deze wet zorgde ervoor dat de trekhonden het iets beter kregen. De veldwachter was belast met het toezicht en met een houten schoftmeter controleerde hij of de aangespannen honden wel groot en sterk genoeg waren om hun last te trekken.

Enkele van deze meetinstrumenten zijn nog bewaard gebleven. Deze zijn onder andere te vinden in enkele musea of bij particulieren en bij bepaalde verzamelaars van deze bijzondere voorwerpen.
Zo blijkt uit gemeentearchieven dat er voor de begeleiders van hondenkarren vanaf 1911 een vergunning ingevolge de �Trekhondenwet� werd afgegeven.
Het is gelukt om een afschrift van een keuringsrapport te verkrijgen van een langharige bouvier.
Het dier liep onder de kar en Adrianus van Dirven was hiervan de eigenaar.
Hij was de toenmalige directeur van de zuivelfabriek in Baarle-Nassau. Nadat het keuringsrapport was afgegeven, en hond en kar in orde werden bevonden, werd er ook een puntenlijst afgegeven dat de eigenaar recht gaf om een vergunning te verkrijgen ingevolge de Trekhondenwet.

vervoer in Dordrecht

Na de inwerkingtreding van de eerste wet in 1910, moesten ook de Dordtse trekhondeneigenaars zich melden.
In vijf maanden tijds werden 295 vergunningen verstrekt en eind 1919 was dat al opgelopen tot 516.
De eerste werd gegeven aan Joost van de Weg, die aan de Voorstraat woonde.
Verder staan in het register, dat nog steeds in het Gemeentearchief aanwezig is, veel bakkerijen.
De Coöperatieve Broodbakkerij De Vooruitgang uit de Varkenmarkt bijvoorbeeld bezorgde de eerste jaren met behulp van acht hondekarren, maar ook de Dordtsche Melkinrichting (D.M.I.) uit het Kromhout was met 6 stuks een grote gebruiker van trekhonden. Zelfs de Dordrechtsche Werk-liedenvereeniging 'Vooruitgang door Beschaving', gebruikte honden. In het register staan ook de overtredingen die begaan zijn. Dat moest wel, want in de wet stond dat iemand die twee keer een veroordeling achter de rug had, geen vergunning meer kreeg.
Zo raakte een zekere Pieter Johannes Aernout zijn hond in 1913 kwijt. Blijkbaar reed hij vaak met zijn kar naar Rotterdam, want hij werd daar twee keer binnen ��n jaar beboet.
Ook de pakhuisknecht Anthonius Johannes de Jong verzorgde zijn hond slecht. Hij werd evenals Willem van Dalen veroordeeld omdat hij geen drinkbak voor zijn hond bij zich had.

Vruchten

Het werk van de dierenbescherming ging langzaam maar zeker vruchten af te werpen.
14 Februari 1928 werd in Dordt de laatste vergunning afgegeven aan J.G.H. van der Stigchel.
Maar de oude vergunningen bleven van kracht. In 1931 waren er 122 trekhonden in de stad, in 1937 nog slechts 52.
In 1942 had de bakkerij De Vooruitgang, inmiddels verhuisd naar de Christiaan de Wetstraat, nog 33 honden 'in dienst'.
Maar na 16 juni 1954 was het verboden om een hond als trekdier te gebruiken.
In Dordrecht waren alle hondekarren toen al vervangen door elektrische wagentjes, die toepasselijk ijzeren honden genoemd werden.

Nederland was een van de weinige landen waar de hond nog als trekdier werd gebruikt.
In Parijs verdween de hondekar in 1824 uit het straatbeeld, in Engeland in 1854 en in Amsterdam zelfs al in de 18de eeuw.
In Rotterdam, Dordrecht en andere Nederlandse steden waren ze nog wel achterlijk.
Rotterdam was zelfs de grootste trekhondenstad ter wereld, met meer dan 6000 honden.

Vooral minister mr. J.B. Kan moest het in brieven en pamfletten van de 'afschaffers' ontgelden:
'omdat U de macht ontbreekt Uw voorschriften, die algemeen gesaboteerd worden, te doen handhaven.

Nu hielden de voerlieden zich inderdaad niet aan de voorschriften. Ladingen van meer dan 500 kg waren geen uitzondering.

De twee verenigingen bestookten elkaar met argumenten, vooral toen in 1919 de wettelijke eisen werden verzwaard.
Moesten 100.000 bezitlozen, die geen paard en wagen konden kopen, de dupe worden van 4000 hondenliefhebbers?
En bovendien voorzag de trekhondenbond dat veel honden, die niet aan de wettelijke eisen voldeden, losgelaten zouden worden en een treurig zwervend bestaan zouden gaan leiden.

Met dat laatste waren de afschaffers het wel roerend eens. In mei 1920 schreef de vereniging ook aan de Dordtse burgemeester of hij wilde voorkomen dat de dieren die een te geringe hoogte hebben en dus niet meer gebruikt mogen worden, aan hun lot overgelaten zullen worden, om na veel ellende aan hun eind te komen.
De eigenaars die afstand wensten te doen, konden hun hond gratis bij het hoofdbureau van politie inleveren.
De vereniging was bereid de afgekeurde honden in te nemen, zoo noodig zal als dan ten spoedigste voor pijnlooze afmaking
zorg gedragen worden.